Column Suiker: Kerk zoekt nieuwe functie

Deze maand een column van onze projectleider Evelien Pieters over leegstaande kerken en mogelijkheden voor herbestemming. De column is te lezen in de Suikerkrant van september 2013 en op de website van de Gazet van Turnhout

Dezeen_Leegkerk-Church-by-AWG-Architecten_ss_14

Kerk in Leegkerk bij Groningen (NL) door awg Architecten. Foto: Harold Koopmans

Steeds meer kerken komen geheel of gedeeltelijk leeg te staan. Nog slechts 5% van de Vlamingen gaat naar de wekelijkse mis. Voor 10% van de 1.800 Vlaamse parochiekerken moet worden nagedacht over een nieuwe bestemming.

Dat de opgave dringend is, blijkt uit het nieuwe beleid van Vlaams minister Geert Bourgeois. Begin dit jaar vroeg hij de kerk- en gemeentebesturen een langetermijnvisie op hun kerkpatrimonium te ontwikkelen. Nieuwe subsidiëringsmogelijkheden voor her- of nevenbestemmingen van kerken dragen hieraan bij. Maar het vinden van de juiste nieuwe invulling is lastig. Die moet ruimtelijk passen, maar ook tot duurzaam behoud van het gebouw kunnen leiden, dus: een passend financieel plaatje bieden.

Gemeenschapskerk
Een nieuwe bestemming kan aansluiten bij de gemeenschapswaarde van een kerkgebouw. Dit is zeker passend wanneer de kerk nog deels in gebruik is door de parochie. Vlak over de grens bij Essen, staat een geslaagd voorbeeld in het dorp Heerle. De parochie kon het beheer van de kerk niet langer alleen betalen, maar de redding bleek nabij: het dorpshuis en de huisartsenpraktijk waren op zoek naar ruimte. Oomen Architecten maakte voor de kerk een invulling van met hout beklede ruimtes om de nieuwe functies in te passen. Het middenschip bleef open en is multifunctioneel te gebruiken. De kerkruimte voor de wekelijkse mis bevindt zich in een zijbeuk.

Kerk in Heerle door Oomen Architecten. Foto: Filip Dujardin

Kerk in Heerle door Oomen Architecten. Foto: Filip Dujardin

Juwelendoos
Ook een meer zakelijke nieuwe bestemming is denkbaar. Hiervoor bestaat in erfgoed- en architectuurhoek soms huivering, maar prachtige voorbeelden bewijzen dat het wel degelijk kan om een minder voor de hand liggende functie respectvol en verfijnd in een kerkgebouw op te nemen.

Het ontwerp van het Antwerpse bureau awg Architecten voor een oud kerkje in het gehucht Leegkerk bij Groningen is een prachtig voorbeeld (foto bovenaan dit artikel). De kerk is verbouwd tot evenementencentrum. De architecten plaatsten de noodzakelijke voorzieningen, zoals toiletten en keuken, middenin de ruimte in een interieurelement, verpakt als een elegante, vergulde juwelendoos. Nu vinden er concerten, culturele bijeenkomsten, bruiloften en vergaderingen plaats, midden in landelijk gebied. En voor de zondagochtend behield de kerk zijn functie als plek voor samenkomst, maar nu voor fietsers en wandelaars.

Kerken in de Noorderkempen
In de Noorderkempen staan we voor vele kerken voor eenzelfde uitdaging. De kapel van het Geheul bij Merksplas stond ooit middenin het dorp, maar staat nu leeg en eenzaam in het landschap. Een buurthuis of winkel lijkt niet voor de hand liggend als nieuwe bestemming. Er moet worden gezocht naar een functie die de verlaten locatie juist als meerwaarde gebruikt. De kerk van Leegkerk kan een mooie inspiratiebron zijn. Ook zou het interessant zijn in gesprek te gaan met de glastuinbouwbedrijven die de kerk omringen, wellicht zien zij passende mogelijkheden voor hergebruik waar anderen niet aan zouden denken.

Een heel ander gebouw is de Sint-Jozef-Arbeiderskerk in Vosselaar. Een ontwerp van architect Marc Dessauvage met rechthoekige vormen en veel glas. Deze kerk staat juist midden in een wijk. Hier is een aanpak zoals bij de kerk in Heerle denkbaar: een clustering van dorpsvoorzieningen. Naast een huisartsenpraktijk en dorpshuis kun je bijvoorbeeld denken aan een bibliotheek, kinderopvang, gemeenteloket, apotheek of expositieruimte. Afhankelijk van de noden van de Vosselaarse gemeenschap en het aanbod.

Sint-Jozef Arbeiderskerk in Vosselaar. Foto: Toon Declerck

Sint-Jozef Arbeiderskerk in Vosselaar. Foto: Toon Declerck

Open blik
Het is duidelijk: elke kerk en herbestemming vraagt om een eigen recept. Een goede analyse van het gebouw is belangrijk, maar de zoektocht naar een nieuwe functie moet zich vooral ook afspelen ‘buiten’ het gebouw: wat zijn de wensen van de gemeenschap er rond? Wat mist in het dorp of het landschap waar het gebouw staat? Welke organisaties zouden een rol kunnen spelen, zoeken ruimte en zien de meerwaarde van het gebouw en de locatie?

Soms lijkt men zich blind te staren op de erfgoedwaarde en architectonisch kwaliteiten. Het gevaar bestaat dat dan met oogkleppen op zoek wordt gegaan naar een nieuwe functie. Dat is jammer, want de beste ‘match’, die zowel ruimtelijke als financiële duurzaamheid kan bieden, kan juist uit verrassende hoek komen. Bij de zoektocht naar de passende combinatie van gebouw en gebruiker houdt men het best een creatieve en open blik. En dan maken goed en meedenkend opdrachtgeverschap én een kundige en inventieve architect het af.

Een Reactie op “Column Suiker: Kerk zoekt nieuwe functie

  1. Pingback: Column Kerk zoekt nieuwe functie | BEP ARCHITECTUURPRODUCTIES·

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s