Column: Vrijheid?

POSTKAART-02360

Voor architectuurcentrum Ar-Tur speurt Joep Gosen de Kempen af naar architectuur en haar verhaal. Dit keer schrijft hij over Hoogstraten en het beeldkwaliteitsplan voor de historische kern van de stad. De column verscheen in de september in cultuurkrant Suiker

Tekst: Joep Gosen

In onze dorpen en steden verschijnen steeds meer appartementen en dito complexen. Daarmee volgen we de wereldwijde tendens van speculatie op vastgoed en schaalvergroting in het algemeen. Maar er wordt ook beantwoord aan een lokale vraag; onze bevolking groeit, wordt steeds ouder en raakt slechter ter been. Verdichting in de kernen, dichtbij voorzieningen, is daar een reactie op. De onvermijdelijke consequentie is dat het karakter van de dorps- en stadscentra verandert.

Toen pal tegenover het stadhuis van Hoogstraten de eerste appartementsblokken verrezen kwamen ook de vragen. De schaalvergroting in de hoogte en ook in de breedte bracht immers de naastliggende huizen in verdrukking. Hoe lang zou het duren vooraleer ‘banale’ gebouwen het beeld van de hele ‘Vrijheid’ zouden gaan domineren? Vormde deze appartementisering geen bedreiging voor het historisch karakter? Was ze geen aanval op de identiteit en de bijzondere uitstraling van de stad?

Alhoewel Hoogstraten nu een onbeduidend, klein maar gezellig stadje is was dat ooit anders. Van de 13e tot de 18e eeuw was dit hét handels- en ambachtscentrum van wat we vandaag de Noorderkempen noemen. De ‘Vrijheid’ lag op de oude verbinding tussen Antwerpen en Breda. De naam van de hoofdstraat verwijst naar het gebied dat in 1210 vrijheidsrechten kreeg.

Het Ontwerpbureau voor Architectuur & Stedenbouw Stramien uit Antwerpen werd gevraagd een beeldkwaliteitsplan op te stellen voor de historische kern van de stad. Ze publiceerden daarover in Ruimte #201. In het kort houdt hun methodiek in dat ze nauwgezet, gefundeerden op grotere schaal de ruimtelijke-, culturele-, historische- en actuele gebruikswaarde van gebouwen en het stedenbouwkundig weefsel analyseren. Op basis daarvan wordt bepaald wat écht waardevol is voor behoud of waar en op welke manier nieuwe ontwikkelingen plaats kunnen vinden. Vervolgens introduceren ze een soort bouwcommissie – immers dialoog leidt tot kwaliteit – en een wetgevend en juridisch instrumentarium. De achterliggende gedachte is dat deze aanpak opgaat voor elke gemeente. Want: “Karakter en eigenheid zijn overal belangrijk. De appartementisering vormt hoogstens de aanleiding voor een ruimere discussie over kwaliteit. Een sturend stedenbouwkundig beleid met eigen projecten en de ondersteuning van een meer collectieve aanpak door particuliere eigenaars en initiatiefnemers zijn noodzakelijk om de waarde van de kernen in Vlaanderen ook in de toekomst te vrijwaren en te versterken.”3

Uiteraard – en zeker in het licht van wat ik eerder in deze reeks columns schreef – kan ik het niet oneens zijn met dit citaat. Desalniettemin beginnen bij mij de alarmbellen te rinkelen.

Architecten en stedenbouwkundigen hebben de neiging op te ruimen en te structureren. Alles moet netjes binnen een welbepaald ordentelijk kader vallen. Ik citeer: “Als een gebouw bijvoorbeeld te klein is ten opzichte van aanpalende gebouwen, verspringt de kroonlijst en ontstaan vaak storende blinde gevels.”4 Voor mij zit juist de kwaliteit van het leven en dus ook van het wonen in het onverwachte, in contrasten en in verschillen, in schoon tegenover lelijk (of vies), in wanorde tegenover orde, in bricolage tegenover ingenieurskunst… Laat nu net België grossieren in deze tegenstellingen. Laat nu net de charme van de ‘Vrijheid’ in Hoogstraten de mix aan bebouwing, leeftijden en schalen verenigt langs één langwerpig mooi straatplein zijn. Dan kan die straat té druk zijn, maar zij is wel de reden dat de stad er überhaupt is!

Elke tijd heeft zijn eigen manier van bouwen en omgaan met dingen. In onze democratie is dit de logica van de ‘tussenvorm’. Dat kán kwaliteit betekenen maar helaas is vaker het tegendeel het geval. Zo zag ik onlangs in Zwitserland een boerenschuur die omgebouwd was tot vijf appartementen. Een gesloten gevel met een paar kleine raampjes werd een transparant geheel met balkonnetjes. Waar is de eigenheid behorend bij de functie gebleven, de cultureel historische betekenis? Was het – zelfs al was dit een monument – niet beter geweest te slopen en nieuw te bouwen? Immers een andere functie vraagt om een ander type gebouw.

We schuiven met zijn allen veel te veel verantwoordelijkheden af op onze overheid. Daardoor heeft deze de mogelijkheid veel macht naar zich toe te trekken in de vorm van wetten, regels, subsidies en ‘adviezen’. Zou het niet zinvol om opnieuw ‘Vrijheid’ te creëren en zelf in te staan voor onze daden? Hebben een (professionele) bouwheer en serieuze architect geen kennis genoeg om een kwalitatief project te realiseren? Zijn het niet juist de stedenbouwkundige regels (twee lagen met schuin dak) die een architectonische Quasimodo bewerkstelligen? Zijn de huidige inventarissen van onroerend erfgoed niet genoeg om te bepalen wat interessant is om te behouden? Nieuwe tijden hebben nieuwe programma’s en vragen om nieuwe gebouwen met een eigen bouwkundige logica en uitstraling. Is er dan in een land waar de stedenbouwkundige traditie zich historisch gezien beperkt tot het ontwikkelen van één kavel nood aan een visie voor grotere samenhangende gehelen? Misschien wel, maar dan eerder om een antwoord te bieden aan demografische en economische ontwikkelingen maar niet als een self-fulfilling prophecy als een beeldkwaliteitsplan.

—-

1‘Ruimte’ is het vakblad van de ‘Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning’. Het artikel draagt de naam “Beeld van een Vrijheid, Do’s and don’ts voor historische woonkernen” en werd geschreven door Eva Heuts en Peter Vermeulen van Ontwerpbureau Stramien.
2Afweging op basis van of gebouwen beschermde monumenten zijn, of ze opgenomen zijn in de Inventaris Bouwkundig Erfgoed, of ze nog in takt al dan niet beschadigd zijn
3 Zie voetnoot i
4 Zie voetnoot i

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s