Duurzame transformatie: gebouw en landschap – verslag

VERSLAG – Dinsdag 24 maart 2015 vond de eerste lezing plaats in de reeks van Kamp C en AR-TUR: Duurzame Transformatie. De avond had als thema gebouw en landschap. Lees hieronder het verslag.

Tekst: Kristien Vastenavondt

De aarde voelt steeds meer de impact van menselijke keuzes, ons ruimtelijk gedrag bereikt zijn grenzen. Dat besef verplicht ons stil te staan bij enkele fundamentele vragen: hoe zien we onze gebouwde omgeving in de toekomst, hoe zorgen we voor een systeem dat ‘volhoudbaar’ is, op welke manier geven we veranderingsprocessen vorm? In deze reeks gaan AR-TUR en Kamp C onder leiding van gespreksleider Tim Vekemans van RE-ST architecten op zoek naar een slimme attitude om vorm te geven aan die veranderingsprocessen, op verschillende schaalniveaus: gebouw en landschap, dorpskern, verkaveling, industriesite en interieur.

Op de eerste lezingavond over Gebouw en Landschap vertelden Christophe Vandevoort en Ingrid Van Herel over hun ontwerpoefeningen om met een ervenconsulent tot een kwaliteitsvolle ruimtelijke ontwikkeling van boerenerven te komen. Paul Verhoeven toonde ontwerpen van zijn bureau Happel Cornelisse Verhoeven Architecten waarbij hun visie op een zorgvuldige inpassing in het landschap zichtbaar werd.

Paardenpension Happel Cornelisse Verhoeven Architecten. Foto: René de Wit

Paardenpension Happel Cornelisse Verhoeven Architecten. Foto: René de Wit

Christophe Vandevoort, ruimtelijk planner bij Ruimte Vlaanderen
Christophe Vandevoort schetst het beleidskader waarbinnen de uitdagingen van het landelijk erfgoed zich situeren. Het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen dateert al van 1997 en hanteert ‘duurzame ruimtelijke ontwikkeling’ als uitgangshouding en stelt ruimtelijke ontwikkeling met kwaliteit voorop als doel. Het biedt in praktijk echter weinig concrete houvast voor het definiëren van of het streven naar kwaliteit: bij het beoordelen van bouwaanvragen of aanvragen voor functiewijzigingen hanteert men immers zeer generieke regels. Het omvormen van een voormalig landbouwgebouw tot bijvoorbeeld bed & breakfast of manege is in principe overal in het agrarisch gebied toelaatbaar, maar de vraag of een dergelijke functie wel wenselijk of verantwoord is op die specifieke plaats wordt nauwelijks nog gesteld. Er is bij het beoordelen van vergunningsaanvragen voor dergelijke functiewijzigingen weinig ruimte voor een dialoog over ruimtelijke kwaliteit of draagkracht.

Vlaanderen kampt ook met een historisch gegroeide versnipperde bebouwing, onder meer in de vorm van in het gewestplan verankerde lintbebouwing tussen kernen. De impact van deze lintbebouwing dringt ver in het landschap door: de zogeheten ‘vertuining’ gaat veel verder dan wat eigenlijk als woongebied is ingekleurd en is feitelijk permanent. Hoewel gebruik van landbouwgebied voor tuinen of hobbylandbouw zachte ingrepen in het landschap lijken, heeft dit een invloed op de financiële waarde van de grond waardoor dat een zo goed als onomkeerbare situatie is. In combinatie met de vrijstellingen in het vergunningenbeleid voor allerhande ‘kleine’ tuinconstructies en bijgebouwen leidt dat tot een sterke ‘residentialisering’ van het platteland.

Binnen de professionele landbouw zelf is bovendien een evolutie aan de gang op het vlak van schaal: terwijl het aantal landbouwbedrijven drastisch daalt (dagelijks stoppen er gemiddeld drie bedrijven met hun landbouwactiviteiten) worden de blijvers tegelijk groter. Uit onderzoek blijkt dat in de vrijgekomen gebouwen spontane ontwikkelingen en niet zone-eigen ondernemingen opduiken: aannemers, transportbedrijven, bedrijven voor tuinaanleg en carrosserie. Veel beleidsinitiatieven focussen zich op het stimuleren van een landschappelijke inpassing via erfbeplanting, aandacht voor materiaalgebruik en andere vormelijke aspecten, maar niet op de eigenlijke ontwikkeling.

De ambitie van het Groenboek voor het nieuwe Beleidsplan Ruimte Vlaanderen is om de druk op de open ruimte te verminderen door maximaal de bestaande bebouwde ruimte te recycleren. De transformatie van het bestaande en vrijkomende landbouwpatrimonium is dus een belangrijke beleidsopgave. Daarvoor zette Ruimte Vlaanderen onder meer een kennisuitwisseling op met de Nederlandse provincie Overijssel en de ervenconsulenten van Het Oversticht, een adviesbureau voor ruimtelijke kwaliteit. Op die manier wordt uitgetest of de inhoudelijke en procesmatige aanpak van de Nederlandse ervenconsulenten kan vertaald worden naar Vlaanderen.

Schetssessie, het Oversticht.

Schetssessie, het Oversticht.

Ingrid Van Herel, ervenconsulente Het Oversticht
Ingrid Van Herel is een van de ervenconsulenten van Het Oversticht. Het werkgebied was oorsponkelijk de provincie Overijssel, maar steeds werken de ervenconsulenten buiten de provinciegrenzen, en nu brengen zij hun expertise naar Vlaanderen. De in oorsprong ‘toetsende’ organisatie werd ook een actievere partner, en treedt zelf naar buiten om met andere partijen het gesprek aan te gaan. Hun rol is breed: van procesbegeleiding over advies tot educatie, afhankelijk van het project en de vraag. Het vertrekpunt is echter altijd de relatie tussen het erf en het landschap, én het nieuwe of veranderende programma. Het is vaak een zoektocht naar verzoening tussen wat er al is en de ambities of wensen van gebruiker en beleid. De belangen van boer en de ruimtelijke kwaliteit liggen soms immers erg ver uit elkaar.

De ervenconsulenten zijn van in het begin van processen betrokken. Ze gaan open het gesprek aan met belanghebbenden om samen de waarden en kansen van de opgave te bepalen en de beleidsruimte te benoemen. Dit doen ze als landschapsarchitecten vanuit een ontwerpende insteek. De aspecten die ze meenemen in het gesprek zijn: gebouwen (functie, locatie, tijd, opdrachtgever), relatie erf en landschap (begrenzingen), erfstructuur (ordening gebouwen, beplanting, water, ontsluiting, erfinrichting (functie, type, materiaal) en programma (wat gaat er gebeuren?).

Schetssessie, het Oversticht.

Schetssessie, het Oversticht.

Situatie in Vlaanderen
Voor Vlaanderen ontbreekt nog steeds elke vorm van dergelijke procesbegeleiding, een systeem dat landbouwers en beleid kan helpen om de geplande ontwikkelingen, de kwaliteiten van de plek en de mogelijke meerwaarde (landschappelijk of economisch) te integreren in een project waar alle betrokken partijen zich in kunnen vinden. De eerste verkennende contacten tussen Het Oversticht en de Vlaamse landbouwers verliepen in elk geval positief en werden door alle partijen als constructief ervaren.

Daarnaast kan ontwerpend onderzoek helpen om de mogelijkheden van deze ruimtelijke opgaven te onderzoeken en de verschillende belangen te verenigen. Hoe dan ook is een cultuuromslag nodig: enerzijds moet er inspiratie gevonden worden in kennisverspreiding, debatten, voorbeelden en pilootprojecten, anderzijds moet de dialoog in een vroege fase van het project gestimuleerd worden.

De ‘Pilootprojecten Productief Landschap’, een initiatief van de Vlaams Bouwmeester, het Instituut voor Landbouw en Visserijonderzoek (ILVO), het Departement Landbouw en Visserij en Ruimte Vlaanderen, willen ambitieuze projecten helpen realiseren die vernieuwende bedrijfsvoering combineren met een kwalitatieve wisselwerking tussen het landschap en de samenleving, en zijn zo alvast een eerste stap in die richting.

Happel Cornelisse Verhoeven Architecten
Happel Cornelisse Verhoeven Architecten (HCVA) uit Rotterdam put uit een rijke ervaring met projecten in landschappelijke context, zowel in Nederland als in België. Het bureau koestert een voorliefde voor ontwerpen in een bijzonder kader – een kader dat hen dwingt tot grondige analyse van wat hier, op deze plek, van betekenis is.

Paul Verhoeven vertelt het met de woorden van Adolf Loos: elke ingreep in het landschap is een interruptie en verstoort onvermijdelijk de rust, het beeld. HCVA wil daarom uitgaan van de eigenschappen van het landschap, zodat het ontwerp een logische, natuurlijke verbinding maakt tussen het landschap en het gebouwde object.

Een aantal voorbeelden van eigen projecten illustreert hoe het bureau steeds opnieuw zoekt naar een vorm van integratie en harmonie: omgevingselementen zijn aanknopingspunten die ontwerpkeuzes kunnen sturen – een verticale ritmering, de hoogte van een kroonlijst, bestaande stramienen of raamindelingen – en vaak zijn zichtlijnen, het ‘niet-gebouwde’, een belangrijk onderdeel van het ontwerp.

Erf Overmeen,  Happel Cornelisse Verhoeven Architecten. Foto: Bernd Korteling

Erf Overmeen,
Happel Cornelisse Verhoeven Architecten.
Foto: Bernd Korteling

Erf Overmeen – Heeten / Paardenpension – Katwijk
Zo is zowel bij Erf Overmeen als bij het Paardenpension in Katwijk een opening voorzien in het gebouw, een zogenaamde ‘Dogtrot’: een overdekte doorgang die een vorm van intimiteit creëert maar tegelijk het zicht op en de doorgang naar het landschap waarborgt. De volumetrie van beide gebouwen verwijst naar archetypes: de rurale verschijningsvorm van de woonschuur, de U-vormige bebouwing van een 19e eeuwse stoeterij. Ook het materiaalgebruik sluit aan bij de natuurlijke context en versterkt de integratie in de omgeving. Beide gebouwen zijn bekleed met hout, bij Erf Overmeen is dat zelfs afkomstig uit naastgelegen bossen.

Buurschap de Blokskens  Beelden: Happel Cornelisse Verhoeven Architecten.

Buurschap de Blokskens
Beelden: Happel Cornelisse Verhoeven Architecten.

Bosrijk – Eindhoven / Buurschap De Blokskens – Zandhoven
Doorwaadbaarheid van het terrein en zicht naar het landschap zijn ook de uitgangspunten bij de projecten Bosrijk en Buurschap de Blokskens: de basislaag van het ontwerp is het natuurlijke collectieve landschap, waarop de gebouwen als losse elementen worden geplaatst. Hoewel het om een totaal verschillende woontypologie gaat (sociale woningbouw in De Blokskens, villa’s in Bosrijk) zijn zichtlijnen en de afwezigheid van barrières een belangrijk uitgangspunt in beide ontwerpen: door het terrein én door de woningen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s