Duurzame transformatie: dorpskern – verslag

VERSLAG – Dinsdag 21 april 2015 vond de tweede lezing in de reeks van Kamp C en AR-TUR: Duurzame Transformatie plaats. De avond had als thema de dorpskern. Lees hieronder het verslag.

Tekst: Kristien Vastenavondt

Tijdens de tweede lezingavond in de reeks Duurzame Transformatie spreken we over de dorpskern. Berno Strootman van Strootman Landschapsarchitecten en Ward Verbakel van plusoffice architects vertellen over hun ervaringen bij het werken aan dorpskernvernieuwingen vanuit Nederlands en Vlaams perspectief.

SONY DSC

Haaksbergen, Strootman Landschapsarchitecten

Berno Strootman, Strootman Landschapsarchitecten
Het Amsterdamse bureau Strootman Landschapsarchitecten werkt op verschillende schaalniveaus en heeft een breed ervaringsveld. Aan de hand van drie cases – Haaksbergen, Nijverdal aan de Regge en Zijtaart – illustreert Berno Strootman de visie van het bureau op dorpskernvernieuwing in de Nederlandse context.

Landschapsarchitectuur gaat altijd over transformaties: het landschap is er immers al, en er is er maar een van; de vraag is welke veranderingen het ondergaat – al dan niet doelbewust. Ook het dorp maakt er deel van uit en is als het ware ‘versteend landschap’. De ambitie is steeds om met een integrale aanpak verschillende doelstellingen in een beweging te realiseren. De vraagstelling is vaak complex en kan bestaan uit een veelheid aan problematieken: verkeersdoorstroming, wateroverlast, parkeerdruk, gebrek aan groen, het ontbreken van eenheid en sfeer. In Haaksbergen worden al deze gegevens gecombineerd aangepakt met een nieuw straatprofiel, dat naargelang de locatie een verschillend effect beoogt. Het plan bestaat daarom uit een overkoepelend deel en een catalogus met aparte ‘bouwstenen’ die verder worden uitgewerkt en een gecombineerde oplossing bieden voor verschillende situaties. Er is aandacht voor een sfeervol groen centrum,  de cultuurhistorische kwaliteit van het dorpscentrum en het buitengebied, het stimuleren van de (plattelands)economie, het verzachten van de overgangen tussen dorp en buitengebied en het verduurzamen van het watersysteem.

????????????????????????????????????

Nijverdal aan de Regge, Strootman Landschapsarchitecten

Nijverdal aan de Regge is zijn twee belangrijkste bouwstenen ‘kwijt’: de rivier Regge is nog nauwelijks zichtbaar in het dorp en de nijverheid is zo goed als verdwenen. Een deel van het terrein moet gesaneerd worden en het geld daarvoor moet komen uit de ontwikkeling van de site. Er zitten verschillende partijen mee aan tafel, zowel publiek, semi-publiek als privaat: de gemeente, de provincie, Waterschap, Landschap Overijssel, de ontwikkelaar. Om de opgave goed te kunnen doorgronden en een draagvlak te creëren voor de plannen wordt er een intensief proces opgestart waarbij participatie en goede contacten met alle partijen centraal staan, zowel op bestuursniveau als met de klankbordgroep en de stuurgroep.

Het plan van Strootman Landschapsarchitecten voorziet in een doorlopend park met daarin bebouwing als enclaves of eilanden. Cruciaal in het plan is de herontwikkeling van het waterlandschap, dat ontworpen is als een ‘gevlochten beek’. Omdat er niet het hele jaar genoeg water is, wordt een systeem gemaakt met hoofd-, hoogwater- en zijgeulen. Dit ‘oprekken’ van het beeksysteem biedt veel mogelijkheden en opnieuw een integrale oplossing voor meerdere uitdagingen.  Op de eilanden zijn woningen voorzien, als een campus waarbij losse gebouwen in het groen staan. Er ontstaat weer een relatie met het water en dat creëert mogelijkheden voor recreatie, maar ook voor meer mogelijkheden om aan het water te wonen. Die aantrekkelijke woonomgeving zorgt weer voor goede vastgoedprijzen, waardoor de betaalbaarheid van het plan gewaarborgd wordt. Bovendien is het plan ecologisch interessant vanwege de vele oevers.

Strootman landschapsarchitecten_Zijtaart_Magnolia lenteconcert april 2013

Zijtaart. Foto: gemeente Veghel.

Ook in Zijtaart, een klein dorp van 1500 inwoners, ging Strootman een nadrukkelijke samenwerking aan met bewoners. Bijzonder was dat de gemeente het bureau vroeg na te denken over de ruimtelijke ontwikkeling op de schaal van de gehele gemeente, maar ook over elk dorp afzonderlijk. Een arbeidsintensief proces, maar het creëerde een sterk draagvlak.

Het bestaande, te herbestemmen klooster kreeg een spilfunctie in het dorp: alle gemeenschapsfuncties kregen er een plek, van de school tot het gemeenschapshuis, een speelveld, ouderenwoningen, de bibliotheek en een kinderdagverblijf, zodat elke inwoner zich betrokken voelt. Door deze functies te combineren in het leegstaande klooster is dit waardevolle gebouw behouden voor het dorp en is er tegelijkertijd ruimte vrijgespeeld voor woningbouw. De opbrengsten van de woningbouw zijn ingezet om de herbestemming van het klooster te realiseren.

Print

Publicatie LANDenSTAD, een beeldkwaliteitsplan voor Landen, plusoffice architects.

Ward Verbakel, plusoffice architects
De aanpak van het Brusselse bureau plusoffice architects vertoont een aantal opvallende gelijkenissen met de eerder aangehaalde voorbeelden. Ward Verbakel pleit voor een win-winscenario: de beste manier om projecten te realiseren is op zoek gaan naar de meerwaarde in verschillende domeinen. Zo werkt elke kleine stap mee aan een groter geheel en wordt de kwaliteit systematisch opgebouwd.

Het werkgebied van plusoffice zijn vaak kleine dorpen, waar andere problematieken voorkomen en dus ook andere strategieën nodig zijn dan in stedelijk gebied. Beeldkwaliteit is voor Verbakel geen kwestie van esthetiek maar van identiteit: het gaat erom een visie te ontwikkelen die gedragen wordt door bestuur, ontwikkelaars en bewoners. Daartoe werken ook zij met intensieve participatieve processen: in werkgroepen worden pijnpunten blootgelegd, structuren ontdekt en plannen opgemaakt via de live-sketchingmethode, post-itmethode en collages vertrekkend vanuit bestaande beelden. Participatie kan zo heel wat kansen bieden: het is een PPS ‘pur sang’ die door alle partijen geapprecieerd wordt en op lange termijn ook tijdswinst oplevert. Verwachtingspatronen worden duidelijk en alle partijen leren onderweg van elkaar, zolang iedereen een duidelijke rol blijft hebben: de bewoners geven input, de ontwerper ontwerpt, het bestuur beslist.

plus LANDenSTAD publicatie foto plusoffice

Publicatie LANDenSTAD, een beeldkwaliteitsplan voor Landen, plusoffice architects.

In Landen leidt dit proces tot een inventarisatie van kleine ingrepen op het vlak van mobiliteit, bewoning en groen. Het is een ruimtelijk verhaal maar ook een identiteitsverhaal: Landen is een van de oudste steden in Vlaanderen met tal van historische sites, en ligt in het uiterste zuidoosten van de provincie Vlaams-Brabant, tegen de grens met Limburg, Waals-Brabant en Luik en vlakbij de taalgrens. Om de identiteit te versterken heeft plusoffice in zijn plan aandacht voor recreatieve zachte routes, het ontwerp van raakpunten tussen park- en dorpenlandschap en de doorzichten naar (beschermde) dorpsgezichten. Bebouwing wordt bij voorkeur georganiseerd in clusters om de impact op het landschap te beperken. Ook het profiel van de weg wordt aangepakt om verkeerssituaties veilig te maken voor fietsers en wandelaars. Waar mogelijk worden groene zones naast de rijweg voorzien.

De aanwezige groenstructuren worden versterkt: rivier- en beekvalleien verbinden de verschillende dorpen met het centrum en zijn de ideale dragers voor een recreatief netwerk en zachte verbindingen naar het centrum. Daarnaast is er een educatieve historische route langs Oude Landen, Nieuwe Landen en Attenhoven, waarbij de oude omwalling een eigen aanleg krijgt en daardoor weer duidelijk leesbaar wordt. De sporenbundel van de treinverbinding snijdt de stad in een noordelijk en een zuidelijk deel. Verbindingen tussen deze twee delen worden opgewaardeerd als belangrijke doorsteekplaatsen. De hoofdas van noord naar zuid schakelt alle belangrijkste functies en pleinen aan elkaar: kerk, administratieve site, bibliotheek, station, handelskern en toekomstige culturele site. De heraanleg gebeurt met bijzondere aandacht voor mobiliteit, waarbij de fietser en de verblijfswaarde centraal staan. Zo ontstaat een algemeen kader dat rekening houdt met het patrimonium en het erfgoed en tegelijk ontwikkeling mogelijk maakt.

De tuinen van Puurs, DELVA Landscape Architects en plusoffice architects.

De tuinen van Puurs, DELVA Landscape Architects en plusoffice architects.

Zoals grote binnengebieden altijd ontstaan zijn als tuin van belangrijke gebouwen, zijn in het project ‘Tuinen van Puurs’ nieuwe ‘tuinen’ de dragers van nieuwe ontwikkelingen, waarbij de ontwikkeling de tuin betaalt. Hiertoe vertrekken de architecten vanuit de eigendomsstructuren en de analyse van het RUP, en ze bekijken waar mogelijkheden schuilen. In combinatie met een participatief proces resulteert dit in een grotere bereidheid van betrokkenen om verder te kijken dan het eigenbelang. Op die manier vermijden ze een typische NIMBY-reactie, een juridische strijd of ingewikkeldere procedures zoals planologische ruil.

Uit de ervaring met dit soort projecten en de processen die eraan vooraf gaan groeit het inzicht dat meer regeltjes, stedenbouwkundige verordeningen of RUP’s niet altijd de beste weg zijn naar kwaliteit. Een beeldkwaliteitsplan kan meer betekenen om een visie te ondersteunen, maar er is nood aan nog andere instrumenten die kwaliteit kunnen afdwingen, zoals bijvoorbeeld een kwaliteitskamer die projecten toetst. Ook een planeconoom die een creatieve rol opneemt in het proces kan waardevol zijn. De economische haalbaarheid is een facet dat mee in het ontwerpproces moet zitten en moet vermijden dat een project strandt bij goede bedoelingen en mooie plaatjes.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s