Verslag lezing 4 Bouwstenen voor een nieuwe wooncultuur

VERSLAG – Op dinsdag 14 juni 2016 heetten AR-TUR en Kamp C u van harte welkom bij de vierde avond in de lezingreeks Bouwstenen voor een nieuwe wooncultuur. Goedele Desmet van BOB361 architects en Anne Malliet van Team Vlaams Bouwmeester spraken over Wonen in een gedeelde omgeving. 

Met deze lezingenreeks zwengelen AR-TUR en KAMP C het publieke debat over duurzaam wonen in het heden en de toekomst aan. De volgende jaren krijgt Vlaanderen een golf van demografische veranderingen over zich. Dat vraagt naar een discussie over nieuwe woonomgevingen, over het dorp en de stad van de toekomst. Het fenomeen wonen wordt benaderd vanuit de concrete zorg voor de cultuur van het wonen en voor ruimtelijke kwaliteit in een razendsnel veranderende maatschappelijke context. Lees hieronder het verslag van de avond.

Tekst: Kristien Vastenavondt

De projecten die in deze lezing worden voorgesteld illustreren allerlei vormen van samenwonen op verschillende schaal. Ook bestaande constructies worden gebruikt als basismateriaal voor nieuwe woonvormen.

Goedele Desmet – BOB361 architects
over studentenhuis GATE15 in Antwerpen (en andere projecten in een gedeelde omgeving)

De Kleine Kauwenberg in Antwerpen is een smalle, dicht bebouwde straat in het hart van de studentenbuurt, tussen verschillende universiteitsgebouwen en aula’s. Het is een dense plek die snakt naar wat ruimte en leegte. Op een braakliggend terrein met een vervallen monument wil opdrachtgever AG Vespa een programma realiseren met onthaal voor buitenlandse studenten, 29 studentenkamers, werk- en kantoorruimtes, coworking space en polyvalente zaal. BOB361 draait, verplaatst en verschuift de volumes weg van de rooilijn, zodat er een ritmiek en lichtheid ontstaat die de hoogte en de korrel van de bebouwing in de straat overneemt, licht en lucht brengt en ruimte creëert voor een publieke ontmoetingsplek. Deze benadering wijkt af van de bouwvoorschriften, maar vindt steun bij de vergunnende overheid, de opdrachtgever en de Antwerpse stadsbouwmeester.

Gate15_BOB361

studentenhuisvesting GATE15 in Antwerpen door BOB361

De volumetrie past zich aan aan de aangrenzende gebouwen door de hoogte van de plint, de positie van de ramen en de afstemming op de nokhoogte van het monument. De ingang van de meest publieke functies ligt aan het nieuwe pleintje, in de blinde zijgevel van het monument. BOB361 behandelt het monument respectvol maar geeft het een hedendaagse look en feel door het beton met plankenstructuur dat terugkeert in de nieuwe constructieve elementen, de erker van de inkomzone en de plafonds en daklichten.

In Borgerhout ging BOB361 aan de slag met een dichtgebouwd binnengebied en 1 hectare recuperatiepaletten. Door grote delen van de magazijnen weg te snijden creëren ze drie individuele woonplekken met gezamenlijke keuken, leefruimte en buitenruimtes. De paletten worden niet alleen als vloerbekleding gebruikt, maar ook voor de opbouw van de wanden, rekken, afscheidingen en balustrades. Het was een bijzonder bouwproces, waarbij eerder via impressies dan met plannen gecommuniceerd werd tussen architect, opdrachtgever en aannemer. Beslissingen over lichten en zichten werden vaak pas gemaakt tijdens de tweewekelijkse workshops op de werf.

Het bureau had al ervaring met verlaten industriegebouwen: in Brussel pakten ze enkele jaren voordien een oude edelsmederij in zeer slechte staat aan, een stadskanker die ze omvormden tot kwalitatieve woon- en werkomgeving met collectieve en private buitenruimtes. Die buitenruimtes variëren in graad van privacy, van publiek en semipubliek aan de commerciële ruimtes en werkplekken tot volledig privaat aan de woonvertrekken. Ze voorzien in groen, kruiden en fruitbomen, maar er is ook ruimte gemaakt voor een gemeenschappelijke buitenkeuken en fietsenberging.

bfc5c696bf71993eff04574b304cd414

reconversie van oude edelsmederij in Brussel door BOB361

Ook hier was er tijdens de werffase nog voldoende tijd om keuzes te maken. De essentiële structuur werd vrijgemaakt en daarna werd bijna dag per dag bekeken wat zich aandiende. Onder meer de materialisatie werd vaak ter plaatse besproken met de (kleine) aannemer, voor wie het makkelijker was om beton te storten met plankenbekisting. BOB361 heeft een voorliefde voor dit soort betonconstructies, en ze worden dan ook veelvuldig gebruikt in alle toegevoegde elementen zoals terrassen, structurele elementen en zelfs keukens. Naast de bakstenen constructies wordt er verder gebruik gemaakt van hout voor de ramen en staal voor de trappen en leuningen.

Goedele Desmet sluit de lezing af met een pleidooi voor de ‘spreiding van de schoonheid’, een thema waarover ze eerder ook een opiniestuk schreef. Ze pleit voor een opwaardering van het openbaar domein en het stadsmeubilair, dat vaak mooi en elegant is in rijkere buurten, maar plots erg basic en vandaalbestendig moet zijn in ‘hardere’ wijken. Een eigen project in Nantes, waarbij een betonnen kerk getransformeerd werd tot bibliotheek en bewust gekozen werd voor Louis XV-meubilair, bewijst dat dit soort ‘menselijke’, waardevolle elementen respect afdwingen. Een tactiek die volgens Desmet op veel meer vlakken mag ingezet worden: waar al overdaad is, hoef je niks toe te voegen, terwijl die kleine ingrepen in hardere omgevingen net het verschil kunnen maken.

Anne Malliet – projectverantwoordelijke Vlaams Bouwmeester
over woningbouwcorporaties in Zwitserland

Anne Malliet licht het systeem van coöperatieve woningbouw toe, uitgebreid geïllustreerd met buitenlandse projecten. Het is een bij ons zo goed als onbekende, maar in Oostenrijk, Duitsland, Italië en vooral Zwitserland vaak voorkomende, democratisch georganiseerde manier van collectief wonen. Een aandeel in de coöperatie garandeert de huur van een woning, aangepast aan ieders behoefte op dat moment.

Zwitserland had in 1998 de stedelijke ambitie om 10 000 woningen te bouwen in 10 jaar tijd. In 2008 was deze doelstelling ruimschoots overschreden met 13 000 gerealiseerde woningen, waarvan 21% door ‘Wohnbaugenossenschaften’. Voor de bewoners biedt deel uitmaken van een coöperatie heel wat voordelen. Het garandeert woonzekerheid en is een vijfde tot een derde goedkoper dan de reguliere markt. Daarnaast zit er een grote flexibiliteit in het systeem, die mobiliteit in functie van de arbeidsmarkt en de levensfase toelaat, maar tegelijk wel zorgt voor buurtopbouw en een sterke betrokkenheid.

Kenmerkend voor deze projecten is dat ze niet mikken op financiële winst maar op collectieve en maatschappelijke meerwaarde, door in te zetten op duurzaam bouwen, gedeelde ruimten en wijkvoorzieningen. Sargfabrik in Wenen (Oostenrijk), een van de eerste projecten die de revival van de coöperatieve woningbouw in gang zette, beschikt onder meer over een zwembad, daktuin, theaterzaaltje en vergaderruimtes. Andere projecten zorgen ook voor verdichting op een aangepaste manier, geïntegreerd in de omgeving. In projecten zoals Gartenweg in Kaltern (Italië) of in Wiedikon, Albisrieden en Affoltern (Zürich, Zwitserland) krijgen de gegroepeerde woningen dezelfde kwaliteiten mee als de doorsnee villa, met gevels en licht langs vier zijden, een binnenstraat die het geheel een woonerfkarakter geeft of grote gemeenschappelijke buitenruimtes. Er is een lange lijst van voorbeelden die elk op hun manier een hoge woonkwaliteit bieden en tegelijk hoog mikken op het vlak van duurzaamheid, densiteit, betaalbaarheid, mobiliteit en collectiviteit.

Woningbouwcoöperaties staan niet alleen in voor de bouw maar ook voor het informatie- en participatietraject met de bewoners, het beheer en de langetermijnvisie. Er is ook ruimte voor experiment: sommige projecten zoals Kraftwerk 2 en Ruggächern in Zurich beperken de eigen woonruimte tot een kleine studio en geven vooral veel ruimte aan grote collectieve delen, of voorzien in het project tienerkamers die je kan bijhuren. In plaats van ondergrondse parkeergarages te voorzien, zijn er faciliteiten om wonen en werken te combineren of wordt er gezorgd voor goede aansluitingen op het openbaar vervoer en veilige fietsenstallingen. Dankzij de gemeenschappelijkheid en de schaal kan ook gekozen worden voor duurzame systemen zoals verwarming op geothermie.

bildschirmfoto_2015-10-19_um_14-31-49

Mehr als Wohnen is een pilootproject voor woningbouw en stadsontwikkeling met meerdere wooncoöperaties.

Het is geen toeval dat we de meeste coöperaties en projecten in Zwitserland vinden. Het land heeft een traditie in coöperaties, ook op andere terreinen, zoals loodvrije benzine, bio levensmiddelen en transport. De traditionele woningmarkt is er duur, zodat de vraag naar alternatieven groot is. Maar even belangrijk is de aandacht die Zwitserse architecten, ingenieurs en aannemers besteden aan kwaliteit, zowel op het vlak van vormgeving, uitvoering en afwerking, als aan technische aspecten zoals akoestiek en brandveiligheid. Het is een garantie voor mooie projecten met een hoge woonkwaliteit, die eventuele gereserveerdheid tegenover collectieve, grootschalige projecten – iets wat in onze contreien zeker leeft – laat wegsmelten.

Dat ook andere partijen actief meedenken over de toekomst van het wonen, bewijst het 2000 Watt Gesellschaft, een genootschap van aannemers dat pleit voor een eerlijke mondiale verdeling van het jaarlijkse (elektriciteits)verbruik per persoon. Ze zoeken naar manieren om onze footprint te reduceren, door onze manier van bouwen en wonen en door ons gedrag, maar ook door een symbolisch verdrag af te sluiten met hun bewoners. Mehr als Wohnen groepeert architecten en verschillende coöperaties. In hun multifunctionele nieuwe wijk voorzien ze alle faciliteiten, grote en mooi vormgegeven trappenruimtes en inkomhallen die in verbinding staan met de binnenruimtes van de woningen, maar ook een mobiliteitsstation – waardoor ze hun bewoners kunnen vragen zonder eigen auto te leven. En daarmee lijken alle voorwaarden vervuld voor een duurzame, kwaliteitsvolle woonomgeving.

Vlaanderen lijkt hier vooralsnog niet helemaal rijp voor – daar zit die baksteen in onze maag en het subsidiesysteem voor iets tussen – en er zal hier en daar nog aan de knoppen van de stedenbouwkundige regels moeten gedraaid worden vooraleer deze inspirerende voorbeelden ook hier werkelijkheid kunnen worden.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s